براىشان قرائت فرمود انتظار داشت كه از پس چنين كار كه دشوار مىپنداشتند مؤمن شوند و چون باز اصرار بر انحراف و كفر خود داشتند اين آيه نازل شد . « وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْها » 105 فخر : در مصحف عبد اللَّه مسعود « و الارض يمشون عليها » بوده است و كلمه ى « الأَرْضِ » را مرفوع قرائت كرده است . و سدّى با نصب قرائت كرده است تا اين طور معنى شود « و يطوفون الارض » . « وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّه إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ » 106 تبيان : حسن بصرى گفته است : اين آيه يهودى و مسيحى را معرّفى مىكند كه خدا را ميپرستند با شريك در كار او . ابن عبّاس و مجاهد و قتاده گفته‌اند : يعنى با اقرار به اين كه خداوند آفريننده است در عبادتشان بتها را شريك با او مىكنند . فخر : اين آيه در تلبيه كه يكى از آداب حجّ است نازل شده است كه مشركين عرب به اين عبارت مىگفتند « لبّيك لا شريك لك الَّا شريك هو لك تملكه و ما ملك » يعنى حاضر در حضور توام كسى كه هيچ شريك ندارى مگر شريكى كه با هر چه مالك است در ملك و اختيار تو است . فى ظلال : بسا كسان كه با عقيده خداپرستى ، عوامل طبيعت را شريك در حوادث مىدانند « 1 » و قدرت حاكم و متنفّذ يا ستمگرى را مؤثّر در سرنوشت خود مىپندارند يا در عبادت و كار خير غير از خدا را در

--> ( 1 ) استاد ما مرحوم شعرانى در پاورقيهاى تفسير ابو الفتوح فرموده « بمذهب خداپرستان هيچ چيز مؤثّر نيست در ايجاد ، غير اراده پروردگار ، و اين اسباب طبيعى كه مشاهده مىكنيم مانند ابر و باد و ماه و خورشيد در پرورش حيوان و نبات و ديگر چيزها هيچيك خود مؤثّر نيستند و حكما آنها را معدّ گويند ( يعنى مهيّا كننده ) مانند آنكه خاك و گل را كسى مهيّا كند تا سازنده خانه سازد و از اين جهت معدّات و اسباب معدوم مىشوند و مسبّبات ميمانند ، و اگر اينها علت وجود بودند پس از معدوم شدن آنها مسبّبات هم معدوم مىشدند ، بلكه بناء هم معدّ است براى بقاى خانه و فرشتگان خداوند مأمور حفظ و نگهدارى همه چيزند و همچنانكه قواى غير شاعره مانند كهربا و برق و امثال آن ما را احاطه كرده قواى شاعره كه ملائكه‌اند هم هر موجودى را احاطه كرده است . ( مصحّح )